ipCly
240 sflF qoN nypfl ivwc Èfh Grfxy df rfj
cwldf afieaf, ijs ivwc ÈfhI Kfndfn dy anyk Auqfr-cVHfa KUnI Kyl vI
dyKy, pr iesdf aMq ipCly mhIny bhuq hI nftk BrpUr hflfqF ivwc ÈFqmeI
ZMg nfl hoieaf. mOjUdf smyN ivwc koeI vI rfj Grfxf aYny amn cYn
hflfq ivwc Kqm nhIN hoieaf, ijMnf nypfl df ieh ÈfhI Grfxf sI, ijs
ivwc golI ny Gwt pr vot ny iËafdf kMm kIqf. Èfh Grfxy ny nypfl ivwc
rfj qF 240 sfl kIqf, pr iesdI hoNd qF nypfl ivwc 450 sflF qoN vI
iËafdf sI, ijsdf ieiqhfs suKfvIaF, kuKqrIaF, muÈklF, musIbqF ijwqF,
hfrF aqy hfsohIxIaF BrpUr irhf. Èfh Grfxy dy ieiqhfs anusfr muwKI
srdfr drfbIaf sI, ijs ny nypfl dy aslI vsnIk goriKaf koloN 1559
eIsvI ivwc ijwq pRfpq krky kbËf kIqf. Èfh kunby ny lwgBwg 185 sfl
goriKaf dI grIbI df pUrf lfB ilaf aqy afpxy afp kyvl nypfl dy Coty-moty
kbIilaF ƒ ijwqx qwk hI sImq rwiKaf, pr jdoN 20 sfl dI Aumr ivwc hI
rfxf ipRQvI nrfiex Èfh ny 1742 ivwc afpxy afp ƒ nypfl df rfjf aYlfn
idwqf, jo ies ihmflIan pRdyÈ leI sB qoN aihm Gtnf sI, ipRQvI nrfiex
Èfh leI iewk ÈfhI qKq aqy qfj iqafr kIqf igaf aqy qfjpoÈI qoN bfad
ies Èfh Grfxy ny nypfl AuWqy iswDf rfj kIqf. agly 25 sflF ivwc ies
rfjy ny afpxy ierd-igrd dy gorKy pRdyÈF AuWqy hmly krky AunHF ƒ
afpxy aDIn kIqf. ienHF ijwqF ivwc kTmMzU ielfky dI vfdI dI ijwq
afpxy afp ivwc bhuq hI aihm sI.
ies rfjy dI
mOq 1775 ivwc ho geI, pr Aus smyN qwk sfrf hI
gorKf ielfkf Èfh rfjy aDIn ho cuwikaf sI. Aus smyN dy gorKf lYNz
ivwc qIsqf ndI vI Èfml sI jo awj Bfrq dy ibhfr pRdyÈ dy ivckfr lMGdI
hY. ipRQvI nrfiex Èfh dI mOq 53 sfl dI Aumr ivwc hoeI, pr Auh afpxy
sfry hI nvyN rfj ƒ pUrI qrHF afpxy kMtrol ivwc nf rwK sikaf ikAuNik
Aus qoN pihlF sfrf hI nypfl Coty-vwzy kbIilaF dy aDIn sI. ies leI
AusdI mOq qoN bfad gorKy kbIilaF ny iPr afpxf isr AuWcf cuwkxf ÈurU
kIqf aqy agly 70 sflF qwk iewk vfr iPr nypfl ivwc arfjkqf df rfj hI
cwldf igaf, jdoN qwk muV jMg bhfdr kuMvr ny KUnI rfj plyt rfhIN
nypfl dI sfrI qfkq afpxy hwQF ivwc lY leI. ieh ikhf jFdf hY ik nypfl
dy ies 70 sfl dy rfj ivwc cfr rfjy jF qF pfgl jF zrpok jF kmËor jF
inpuMsk hI sfbq hoey. ies smyN qwk Bfrq ivwc eIst-ieMzIaf kMpnI ny
afpxf pUrf kbËf kr ilaf sI. eIst ieMzIaf kMpnI nypfl ƒ vI afpxy kbËy
aDIn lYxf cfhuMdI sI, pr nypfl dy jMg nrfiex Èfh vwloN kfPI cusqI
KyzI geI aqy Aus ny ÈurU ivwc ies kMpnI nfl afpxI sMDI kr leI, ijs
nfl kÈmIr qoN lY ky pUrb qwk qIsqf ndI ƒ aKIrI srhwd mMinaf. ies
sMDI df nFa sugOlI sMDI sI, ijs ny nypfl rfj ƒ iewk pwky dyÈ df drjf
idwqf aqy ieh Èfh Grfxf iksy vI duÈmx qoN byiPkr ho igaf. Èfh pirvfr
kol DMn dOlq jfiedfd aqy POj vDdI geI, pr ies asImq DMn dOlq nfl dyÈ
ivwc gorKy kbIilaF nfl duÈmxI vI vDdI geI. ipRQvI nrfiex Èfh ƒ Ausdy
afpxy hI puwqr pRqfp isMG Èfh ny afpxy hI jrnYl bhfdr Èfh ƒ jylH
ivwc bMd kr idwqf, pr bfad ivwc dyÈ inkfly dI Èrq anusfr Ausƒ Bfrq
ivwc hI Èrx lYxI peI, pr pRqfp isMG dI mOq qoN bfad AusdI BYx lkÈmI
rfjyNdr ny bhfdr Èfh ƒ vfps nypfl bulf ilaf. bhfdr Èfh dI duÈmxI Kqm
nf hoeI aqy Aus ny lkÈmI rfjyNdr dy jrnYl srbjIq rfxf ƒ kql kr idwqf,
pr bfad ivwc rfjyNdr lkÈmI dy puwqr ny bhfdr Èfh ƒ kql kr idwqf.
rfxf bhfdr Èfh iewk bhuq hI grm idmfg df rfjf sI, ijs ny cfr ÈfdIaF
kIqIaF. afpxy mqlb ƒ hwl krn leI Auh iksy df vI kql kr skdf sI. ies
qoN bfad afAux vfly smyN ivwc Èfh sfmrfj dy ibÈq, Dfpf, pFzy aqy
bfsnXfq kunibaf ivwc afpsI duÈmxI pYdf ho geI, ijs nfl Èfh Grfxf vI
keI glq GtnfvF ivwc Psdf igaf.
rfj lkÈmI rfxI
dy Kfs drbfrI ggn isMG ƒ Èfh pirvfr vwloN kql krvfieaf igaf, ikAuNik
ieh Èwk kIqI geI ik Auh rfxI rfj lkÈmI nfl glq sbMD kfiem kr cuwkf
hY. 1846 ivwc kot prvf nFa dI Gtnf aDIn ÈfhI drbfr vwloN 55 drbfrIaF
df kql krvfieaf igaf, ijnHF df irÈqf Qfpf, pFzy aqy bfÈnXfq kunibaF
nfl sI aqy agly hI idn 6000 pirvfr dy mYNbr kTmMzU Cwz ky Bfrq ivwc
Cup gey aqy ienHF qoN bfad ÈfhI drbfr ivwc ‘kuMvr` nFa dy kbIly df
dbdbf ho igaf aqy Auh Èfh drbfr ivwc 104 sfl kfbË rhy aqy AunHF ny
nypfl df Èfh rfijaF dI aslI qfkq ƒ lwgBwg Kqm hI kr idwqf. sMsfr dI
dUsrI vrlz vfr (sMsfr lVfeI) qoN bfad nypfl dy nOjuafn ivwc af jFdI
pRqI iewk nvIN jfigRqI afeI, ikAuNik ieh sfry hI nOjvfnF ƒ rfjnIqI
dI iswiKaf Bfrq vwloN hI pRfpq hoeI sI, Auh dyÈ ƒ ÈfhI Grfxy qoN
afËfd krvfAux leI socx lwgy. ienHF nOjuafnF ivwc bI[pI[koeI glf,
suvrnf ÈmÈyr dy nfm awj qwk cwly af rhy hn.
sMsfr dI dUjI
jMg qoN bfad nypfl ivwc rfj swqf rfjf qrIBUvn kol afeI pr drbfrIaF
ny Aus dy pYr vI nf lwgx idwqy. hflfq ivgVn qoN bfad Aus ny dOV ky
Èrn Bfrq dy kTmMzU dy isPfrqKfny ivwc leI aqy sfl 1951 ivwc afpxI
rfj swqf ƒ iqafgx df smJOqf dyÈ dI nOjuafn pIVHI nfl kIqf, pr ies
smJOqy ƒ lfgU krn smyN rfjf qrIBUvn iPr munkr ho igaf aqy muV rfj
gwdI ƒ sMBfl ilaf aqy sfl 1955 ivwc mOq dy smyN qwk dyÈ ivwc
lokqMqrI srkfr ƒ iksy vI ZMg nfl tflmtol krdf irhf. rfjf qrIBvn dI
afdq vflf Ausdf bytf mihMdr Èfh sI, Auh vI rfj swqf qoN iblkul dUr
nhIN sI jfxf cfhuMdf. AunHF ny vI dyÈ ivwc sMivDfn bxfAux df sKq
ivroD kIqf, pr dyÈ ivwc pfrtI rihq pMcfieq ƒ ËrUr hI lfgU kr idwqf,
ijsdI vfgzor bI[pI[ koeIrflf dy hwQ ivwc idwqI aqy sfl 1960 ivwc
lokqMqr srkfr ƒ cflU krn leI rfjf mihMdr Èfh vwloN ieh pihlf kdm sI,
pr sfl 1990 ivwc rfjf mihMdr Èfh ƒ dyÈ ivwc bhupfrtI isstm lfgU krnf
ipaf, jdoN ies msly sbMDI dyÈ ivwc iewk Kqrnfk jn-aMdoln ÈurU ho
igaf. ies smyN qwk dyÈ dy pihly rfjf mihMdr Èfh dy puwqr rfj kumfr
bIryNdr Èfh dyÈ dI gwdI sMBfl cuwky sn.
sfl 2001 dI
pihlI jUn ƒ nypfl dyÈ dI rfjfÈfhI ivwc iewk Kqrnfk KUnI Kyl Kyizaf
igaf, ijs ivwc rfjf bIryNdr Èfh nypfl dyÈ df bhuq hI hrmn ipafrf
bfdÈfh mMinaf jFdf sI. sfrf hI dyÈ iewk ajIb hYrfnI aqy Gbrfht ivwc
sI, pr jdoN ies Gtnf dI aslIaq df pqf lwgf qF dyÈ dI pUrI jnqf
rfjfÈfhI ivwc afpxf pUrf hI ivÈvfs guaf bYTI. bhuq hI ajIb GtnfkRm
ivwc rfjf bIryNdr df Cotf ccyrf Brf igafn ieMdr isMG dyÈ df rfjf bx
igaf. ies Gtnf kRm qoN bfad rfjf igafnieMdr isMG dI aslI jIvnI
sfhmxy afeI jdoN ieh pqf lwgf ik Auh iewk GumMzI, mqlbI aqy vwzIaF
KfihÈF vflf rfjf sI, Aus ivwc vI afpxy ipqf vflI lflsf sI ik Auh dyÈ
df rfjf bxy. Auh afpxy mqlb leI pfgl aqy aMnf hI sfbq hoieaf ikAuNik
bIryNdr Èfh dy sfry hI pirvfr df kql Ausdy hI ijMmy lwgf, byÈwk Aus
vwloN kql dI Xojnf ivwc afpxf inwjI hwQ sfbq nf hoieaf.
rfjf igafnieMdr ny PrvrI iewk 2005 ƒ nypfl
dyÈ dI swqf afpxy aDIn kIqI, pr Ausƒ afpxIaF iqMn kmËorIaF jF nIqIaF
df iblkul aihsfs nf hoieaf, AusdI ieh pihlI ieh socxI glq sfbq hoeI
jdoN Ausny mfEvfdIaFØ dI qfkq df bhuq hI Gwt aMdfjf lgfieaf, Ausƒ
ieh iblkul hI nhIN sI pqf ik mfEvfdI iewk qfkqvr sMgTn dy qOr qy
Ausdy rfj nfl twkr lYxgy. AusdI dUsrI socxI iblkul glq sfbq hoeI ik
Ausdy rfj plty ƒ Bfrq aqy amrIkf vwloN sihXog imlygf aqy AusdI qIjI
glqI Ausƒ lY zuwbI ik nypfl dy lokF df rfjfÈfhI ivwc atwt ivÈvfs hY
aqy dyÈ dI jnqf AunHF dI ies kfrvfeI df koeI vI ivroD nhIN krygI.
sfl 1990 qoN bfad nypfl jnqf ivwc vI lgfqfr cyqnf vwDdI geI, AunHF
dI ivcfrDfrf AuWqy eyÈIaf dy dUsry dyÈF df asr nËr afAux lwgf aqy
dyÈ ivwc mfEvfdI lihr ƒ mËbUqI imlx lwgI. sfl 1996 qoN bfad ÈurU
hoeI mfEvfdI lihr ƒ jnqf vwloN aYnf iËafdf sihXog pRfpq hoieaf ik
apRYl 2006 qoN dyÈ ivwc dUsrf jbrdsq jn-aMdoln ÈurU ho igaf, ijs ny
rfjf ÈfhI dIaF jVHF Kqm kr idwqIaF aqy nypfl rfj igafnieMdr df
qfkqvr rfjpft zfvFzol ho igaf, ijs leI rfjf igafnieMdr pUrI qrHF
ijMmyvfr hY. ho skdf hY ik nypfl ivwc ajy vI lokqMqr aYnI jldI nf
afAuNdf pr rfjf dIaF anyk glqIaF ny ieh kMm jldI pUrf kr idwqf.
nypfl dyÈ dI afm jnqf dI sUJ-bUJÎ dI qfrIP krnI hovygI ik dyÈ ivwc
kqlyafm nhIN hoieaf, pr nvyN gxqqr ƒ ËrUr hI jnm dy idwqf.